Fjalori i ndjenjave dhe haleve
Fjalë shqipe për ato që ndiejmë dhe terma psikologjikë, të shpjeguar shkurt, me pika: çfarë janë, si mund të ndihen, çfarë mund të ndihmojë dhe kur të kërkosh ndihmë.
S’gjetëm asgjë për këtë kërkim. Provo një fjalë tjetër ose fol me dikë në Shprehu.
Ndjenja shqip
Fjalët tona për ato që ndiejmë.
- MallDhimbja e ëmbël e mungesës: dëshira për një njeri, një vend ose një kohë që nuk janë më afër.
- HallNjë problem ose pikëllim që të rëndon mendjen. Kur themi „kam një hall“, themi se po mbajmë diçka të vështirë.
- MerakShqetësimi për dikë ose diçka që të intereson. Mund të jetë kujdes, por kur bëhet i tepërt kthehet në ankth.
- BrengëNjë trishtim i thellë që qëndron brenda dhe nuk shpjegohet lehtë. Shpesh vjen nga një humbje ose nga diçka e pathënë.
- MërziNjë ndjesi trishtimi të lehtë ose boshllëku pa shkak të qartë. Shpesh është e përkohshme.
- ZemërimNjë emocion i fortë kur ndihesh i kërcënuar, i lënduar ose i trajtuar padrejtësisht. Është normal. Vështirësia është si e shfaq.
- TurpNdjesia se ti si person je „i pamjaftueshëm“ ose duhet të fshihesh, jo vetëm se një gjë e keqe ka ndodhur.
- Ndjenja e fajitNdjesia se ke bërë diçka të gabuar. Mund të të drejtojë drejt riparimit, por ndonjëherë është e padrejtë ose e tepruar.
- VetmiNdjesia se s’je i lidhur me askënd, edhe kur je mes njerëzve. Nuk është e njëjtë me të qenit vetëm.
- ZhgënjimDhimbja kur dikush ose diçka nuk doli siç prisje. Sa më e madhe shpresa, aq më e rëndë dhimbja.
Gjendje dhe halle
Halle psikologjike që njerëzit i përjetojnë shpesh.
- AnkthNjë gjendje shqetësimi dhe tensioni për gjëra që mund të ndodhin. Pak ankth është normal. Kur është i fortë ose i vazhdueshëm, mund të pengojë jetën.
- Sulm panikuNjë valë e papritur dhe e fortë frike me shenja trupore. Duket e rrezikshme, por arrin kulmin brenda pak minutash dhe pastaj ulet.
- FobiNjë frikë shumë e fortë dhe e tepruar në raport me rrezikun e vërtetë, ndaj një gjëje ose situate (lartësia, disa kafshë, fluturimi), që të bën ta shmangësh.
- Ankth socialFrikë e fortë se të tjerët do të të gjykojnë ose do të të poshtërojnë në takime, në bisedë ose para njerëzve.
- StresPërgjigjja e trupit dhe e mendjes ndaj kërkesave ose presionit. Pak stres të mban të gatshëm. Shumë stres për shumë kohë të lodh.
- Djegie nga puna (burnout)Lodhje e thellë fizike dhe emocionale pas shumë kohe me punë ose rol që kërkon shumë, me ndjesinë se s’po arrin asgjë.
- DepresionNjë gjendje mjekësore, jo dobësi: për javë me radhë humor i ulët ose humbje interesi që ndikon te gjumi, energjia dhe jeta e përditshme.
- Çrregullim bipolarNjë gjendje ku humori ndryshon fort mes periudhave me energji shumë të lartë dhe periudhave shumë të ulëta. Diagnostikohet nga psikiatri.
- Çrregullim obsesiv kompulsiv (OCD)Mendime që kthehen pa dëshirë (obsesione) dhe veprime që i përsërit për t’i qetësuar (kompulsione), duke marrë shumë kohë.
- TraumaPlagë emocionale pas një ngjarje shumë të rëndë ose të frikshme, që mund të vazhdojë ta prekë trupin dhe mendjen edhe kur ka kaluar koha.
- Stres pas traumës (PTSD)Shenjat e traumës që vazhdojnë më shumë se një muaj dhe ndikojnë në jetë: kujtime, shmangie, mendje në alarm.
- PagjumësiVështirësi për të fjetur, për të qëndruar në gjumë ose zgjim shumë herët, që të lë të lodhur gjatë ditës.
- VetëlëndimLëndimi i qëllimshëm i trupit për të përballuar dhimbje emocionale që s’gjen dot si ta shprehësh. Nuk është dobësi. Është shenjë se ke nevojë për ndihmë.
- Mendime vetëvrasëseMendime se do të ishte më mirë të mos jesh. Janë shenjë dhimbjeje shumë të madhe, jo e dobësisë. Shumë njerëz i kanë përjetuar dhe kanë gjetur rrugën me ndihmë.
- Zia dhe humbjaReagimi natyral pas humbjes së dikujt ose diçkaje shumë të rëndësishme. Nuk ka orar të „drejtë“ dhe nuk ndjek një rend të caktuar.
- Depresioni pas lindjesTrishtim, ankth ose lodhje e rëndë që prek disa nëna (edhe baballarë) pas lindjes dhe zgjat më shumë se disa ditë.
- Ankthi për shëndetinShqetësim i vazhdueshëm se ke një sëmundje të rëndë, edhe pas kontrolleve që thonë se je mirë.
- Vështirësi me ushqimin dhe trupinMarrëdhënie e vështirë me ushqimin, peshën ose pamjen, që mund të dëmtojë shëndetin.
- VarësiaKur një sjellje ose substancë bëhet e domosdoshme dhe vazhdon edhe kur të dëmton.
- ShkëputjeNjë mënyrë që mendja mbrohet nga dhimbja ose frika: duket sikur je jashtë trupit, ose gjithçka duket e parealshme.
- Vetëvlerësim i ulëtBesimi i vazhdueshëm se nuk vlen sa të tjerët. Shpesh formohet që në fëmijëri dhe mund të ndryshojë.
- PerfeksionizmNevoja për ta bërë çdo gjë pa të meta, që mund të sjellë stres, shtyrje dhe turp për çdo gabim.
Mënyra e të menduarit
Mendime që na ngecin dhe si t’i njohim.
- Mendim i tepërtKur mendja kthehet pa fund te e njëjta gjë, pa të çuar te një zgjidhje.
- KatastrofizimKur mendja merr një gjë të vogël dhe e çon te rezultati më i keq.
- Vetëkritikë e ashpërZëri brenda që të tregon se je i dobët, i keq ose i padobishëm, shpesh më i ashpër se çdo njeri tjetër.
- Mendimi „bardhë e zi“Kur gjërat duken ose krejt të mira, ose krejt të këqija, pa asgjë mes tyre.
Marrëdhënie dhe njerëz
Çfarë ndodh mes nesh dhe të tjerëve.
- Kufijtë personalëVija që tregojnë çfarë pranon dhe çfarë jo, në kohë, në trup, në fjalë dhe në emocione.
- Marrëdhënie toksikeMarrëdhënie ku tallja, kontrolli ose pasiguria janë më të shpeshta se kujdesi dhe respekti.
- Varësia emocionaleKur vlera dhe qetësia jote varen shumë nga një person tjetër, dhe ndarja ose heshtja e tjetrit të frikëson shumë.
- Manipulim emocionalKur dikush të bën të dyshosh te kujtesa, ndjenjat ose vlera jote, për të të kontrolluar.
- NdarjaDhimbja pas përfundimit të një marrëdhënieje. Mund të ndihet si humbje, zemërim dhe vetmi bashkë.
- GurbetiNdjenja e largësisë nga familja, vendi dhe gjuha kur jeton jashtë. Gëzim dhe dhimbje bashkë.
- „Çka thonë njerëzit“Frika se do të gjykohesh nga familja, lagjja ose shoqëria. Mund të na bëjë të heshtim për gjëra që kanë nevojë për ndihmë.
Ndihmë dhe mjete
Kush të ndihmon dhe si e provon vetë.
- Psikolog, psikiatër, psikoterapistTre profesione të ndryshme që shpesh ngatërrohen. Të gjithë mund të ndihmojnë, secili në mënyrën e vet.
- Seanca e parë me psikologunNjë bisedë e njohjes. Nuk duhet të tregosh gjithçka, dhe nuk je i detyruar të vazhdosh nëse nuk të përshtatet.
- Terapia konjitivo-sjellëse (CBT)Një lloj terapie që ndihmon të njohësh mendimet që të lënë keq dhe t’i ndryshosh hap pas hapi, bashkë me veprimet.
- Frymëmarrja e qetëNjë mënyrë e thjeshtë për t’i dhënë trupit sinjal se mund të qetësohet.
- Tokëzimi 5-4-3-2-1Një ushtrim që të kthen te gjërat që sheh dhe prek tani, kur mendja ikën te frika ose te kujtimet.
- Vëmendja e plotë (mindfulness)Praktika e të vënit re të momentit të tanishëm pa e gjykuar: frymën, trupin, tingujt, mendimet.
- Inteligjenca emocionaleAftësia për të vënë re ndjenjat e tua dhe të tjerëve dhe për t’i trajtuar me mençuri.
- VetëkujdesiGjëra të vogla dhe të rregullta që e mbajnë trupin dhe mendjen e qëndrueshme. Nuk është luks.
Nëse je në rrezik tani, ose mendon të lëndosh veten apo dikë tjetër, telefono
112 ose shiko numrat e ndihmës për Kosovën dhe Shqipërinë.
Ky është informacion i përgjithshëm, jo diagnozë dhe jo zëvendësim i psikologut apo mjekut. Shprehu është falas dhe anonim.